Bu yıl 7. kez gerçekleştirilen Mardin Bienali, şehrin tarihi sokakları, taş avluları ve hanlarıyla çağdaş sanatın büyüsü altında buluştu. Bienalin yanı sıra 35’in üzerinde paralel serginin düzenlendiği bu etkinlikte, sanatçı İbrahim Ayhan’ın “Bedenimde Bir Yer” adlı sergisi dikkatleri üzerine çekti. Bu sergi, Güneydoğu Anadolu’nun geleneksel deq (dövme) kültürünü kumaşlar üzerinde yeniden yorumlayarak sunuyor. İbrahim Ayhan, uzun yıllardır bedenlerdeki sembolleri tuval gibi kullandığı kumaşlara işliyor. Bu kültürel geleneğin merkezinde ise 85 yaşındaki annesi Emine Ayhan yer alıyor. Geleneksel deq dövmesi, Güneydoğu’da kadınlar arasında kuşaktan kuşağa aktarılıyor.
Emine Ayhan’ın hikayesini öğrenmek için Mardin’in 35 kilometre uzağındaki köyüne yolculuk yaptık ve deq geleneğini konuştuk.
◊ Bize kendinizden bahseder misiniz? Kaç yaşındasınız?
Benim adım Emine Ayhan. Yaşımı tam olarak bilmiyorum; ama oğlumdan aldığım bilgiye göre 85 yaşındayım. Mardin’in Kızıltepe ilçesine bağlı bir köyde yaşıyorum ve beş çocuğum var.
◊ Deq nasıl uygulanıyor? Bu dövme geleneğinin kuralları var mı?
Deq uygulaması için, çocuk doğurmuş bir kadının sütünü kül ve lamba isiyle karıştırırız. Ardından iğne ile dövme işlemini gerçekleştiririz.
◊ Herkes bu dövmeyi yapabilir mi?
Benim erkek kardeşim yoktu; bu yüzden deq uygulamasını öğrendim. Kızlarım bu geleneği devam ettiremez çünkü erkek kardeşleri var.
◊ Bugün hâlâ bu dövmeleri yaptıran var mı? Hangi amaçlarla yapılıyor?
Mardin’de bu geleneği sürdüren tek kişi benim. Eskiden, romatizma gibi rahatsızlıkları olanlar dövme yaptırırdı. Bahar ayları, yaraların daha hızlı iyileşmesi açısından en uygun zamanlardır; yaz aylarında ise enfeksiyon riski nedeniyle pek tercih edilmez.
◊ Oğlunuz İbrahim Ayhan’ın çalışmalarını nasıl değerlendiriyorsunuz?
Artık bu işi ona devrettim. Gerçekten çok güzel işler çıkarıyor. Kumaşlar üzerine deq motiflerini işleyip resim yapıyor ve insanlar bu çalışmaları çok beğeniyor.
◊ İbrahim bu sanatı nasıl öğrendi?
İbrahim çocukken, ben deq motifleriyle kilimler ve yastıklar işlerdim. Beni izleyerek öğrendi. Şimdi kumaş üzerinde çalışıyor; yaptıklarını kontrol ediyorum, eğer yanlış bir şey varsa düzeltmesini sağlıyorum.
◊ Siz bu sanatı kiminle öğrendiniz?
Ben de bu geleneği ninemden öğrendim. O zamanlarda Araplar kapı kapı dolaşır, dövme yaparak kumaş işlerlerdi. Ninem bu konuda tek başınaydı ve kimse bilmiyordu.
◊ Mardin Bienali’ni nasıl buluyorsunuz?
Mardin Bienali gelince çok mutlu oluyorum; bu etkinliği gerçekten çok seviyorum.
◊ Deq kültürünün detaylarını anlatır mısınız?
Deq, aslında 90 yaş üstü kadınların bedenlerinde gördüğümüz eski bir dövme geleneğidir. Üç ana malzeme kullanılır; anne sütü, öd ve lamba isi. Öncelikle motif çizilir, ardından deri altına 3 veya 7 iğneyle işlenir. Bedenin farklı bölgelerinde farklı motifler vardır ve bu motiflerin anlamlarını sadece yapan kişi değil, yaptıran da belirleyebilir. Annem 60 yıl boyunca bu dövmeleri yaptı; özellikle romatizma için hâlâ başvuruyorlar.
◊ Bu kültür neden yalnızca belirli kişiler arasında aktarılıyor?
Deq, aslında anneden kıza geçen bir tılsım. Ancak, bu geleneği sürdürmesi gereken kızın erkek kardeşi olmamalıdır. Böylece bu gelenek korunmuş olmaktadır.
◊ Deq motiflerinin özel anlamları var mı?
Evet, avuç içine yapılan üç nokta motifi oldukça önemlidir. Bu motif, kişinin eşinin başka bir kadın getirmesini ya da kendisinin başka birine gitmesini engellemek amacıyla işlenir.
